Verdraagzaamheid binnen de grenzen van de democratie – Preek van de Leek 8 februari 2026
Geschreven door Liesbeth
De Nederlandse democratie is gebouwd op vrijheid, pluralisme en respect voor de ander. In haar Preek van de Leek laat Sarah de Lange, hoogleraar Nederlandse Politiek aan de Universiteit Leiden, zien dat deze waarden niet vanzelfsprekend zijn, maar actief onderhouden moeten worden — juist in tijden van toenemende polarisatie. Zij opent met een citaat van Herman Bernard Wiardi Beckman, die in 1941 pleitte voor verdraagzaamheid, zelfs onder de omstandigheden van oorlog en bezetting. Voor Wiardi Beckman was tolerantie geen zwakte, maar een kernwaarde van de democratische rechtsstaat. Niet de tegenstelling tussen “wij” en “zij”, maar het vermogen om verschil te verdragen, hield volgens hem de samenleving bijeen.
De Lange licht toe hoe dit ideaal onder druk staat. Sinds het begin van deze eeuw is de politieke verdeeldheid in Nederland sterk toegenomen. Burgers met kosmopolitische, progressieve overtuigingen en burgers met conservatieve, nationalistische overtuigingen staan steeds vaker lijnrecht tegenover elkaar. Niet alleen verschillen zij van mening over thema’s als migratie, klimaat en stikstof, ook zien zij elkaar steeds vaker als morele vijanden. De ruimte voor dialoog is daardoor vrijwel verdwenen. Deze kloof wordt versterkt doordat groepen elkaar in het dagelijks leven nauwelijks nog ontmoeten. Ze wonen in verschillende regio’s, bewegen zich in andere sociale netwerken en leven langs elkaar heen. Juist daarom, betoogt De Lange, zijn plekken waar wél ontmoeting plaatsvindt — zoals kerken en verenigingen — van groot belang.
Verdraagzaamheid vraagt volgens haar om een bewuste houding. Een eerste stap is het onderscheid maken tussen politici en burgers. Politieke standpunten mogen kritisch worden beoordeeld en begrensd wanneer zij de democratische rechtsstaat ondermijnen, maar dat oordeel kan niet één-op-één worden toegepast op medeburgers. Werkelijke verdraagzaamheid ontstaat wanneer we nieuwsgierig zijn naar de levenservaringen achter politieke opvattingen.
Door te luisteren — echt te luisteren — ontstaat begrip. Achter ogenschijnlijk harde standpunten gaan vaak zorgen schuil over bestaanszekerheid, verlies van voorzieningen en het gevoel niet gezien of gehoord te worden. Verdraagzaamheid betekent niet dat meningen moeten worden overgenomen, maar dat het morele oordeel wordt uitgesteld tot de ander werkelijk is gehoord. De Lange plaatst deze oproep in een bredere traditie, van Bijbelse noties van naastenliefde tot het humanisme van Voltaire. Haar boodschap sluit aan bij de lessen van de Tweede Wereldoorlog: een democratische samenleving kan alleen blijven bestaan wanneer pluralisme en tolerantie actief worden gekoesterd. Dat is wat moet blijven.
Lees de volledige Preek van de Leek (pdf, ca. 20 minuten leestijd)
